Od kiedy Samba to Samba / Desde que Samba é Samba

Kategoria:
Kultura
Dodany:
22.03.15 22:30
Lubię:


(inny język: kliknij we flagę / outro idioma clique na bandeirinha)

"Samba", Di Calvicanti

Minął już brazylijski karnawał 2015 i możemy dowiedzieć się trochę więcej o gatunku muzycznym, który obecnie jest uznawany za narodowy symbol Brazylii – sambie. Baianos utrzymują, że pochodzi z Bahii, cariocas twierdzą, że należy do Rio de Janeiro, mieszkańcy São Paulo grają ją po swojemu, ale tak naprawdę samba jest po prostu brazylijska, rozsiana na cztery strony kraju.

W XIX wieku nastąpiła wielka migracja czarnej ludności z Bahii do ówczesnej nowej stolicy kraju, Rio de Janeiro. Osiedli w takich dzielnicach jak Saúde i Cidade Nova, wykonując mało prestiżowe zawody, głównie w dokach.  W tych dzielnicach utworzono także domy pod przewodnictwem kobiet z Bahia znanych jako tias (ciotki), w których łączono praktyki religijne i świętowanie. Wśród nich wyróżnia się dom, którym kierowała Tia Ciata. Tam spotykali się miłośnicy kultury afrobrazylijskiej i znane postaci ze świata muzycznego, takie jak Pixinguinha, João da Bahiana i Donga, aby brać udział  w tak zwanych “rodas de samba”. Te spotkania wypełniały improwizacje muzyczne, z których często wywodziły się wiersze i piosenki przeznaczone na karnawał. Tak powstała “Pelo Telefone”, pierwsza brazylijska samba nagrana na płytę, skomponowana przez Dongę w 1916, a nagrana w wykonaniu Bahiano rok później.

 

Niektórzy uważali, że te pierwsze samby były bardzo podobne do maxixe (tańca towarzyskiego powstałego w latach 70. XIX wieku – przyp. tłum.), że nie przypominały gatunku takiego, jakim znamy go dziś. Samba przyjmuje formy bliższe temu, co znamy dzisiaj, kiedy grupa sambistas z dzielnicy Estácio w Rio de Janeiro (założycieli pierwszej szkoły samby, Deixa Falar, na czele których stał Ismael Silva) wprowadza inną rytmikę niż stosowana w początkowych sambach. Syntezą tej zmiany jest utwór “Se Você Jurar”, autorstwa Ismaela Silvy, nagrany w 1931.

Również w latach 30. pojawia się “Poeta da Vila” (Poeta z Vila Isabel – dzielnicy Rio), Noel Rosa, członek grupy Bando dos Tangarás, dzięki któremu samba została wzbogacona poetycko, poprzez takie perełki jak między innymi “Feitiço da Vila”, “Com que Roupa”. W zespole Bando dos Tangarás zaczynał także Almirante, odpowiedzialny za nagranie “Na Pavuna”, w 1929, pierwszej samby, w której nagraniu słychać różne instrumenty perkusyjne, wynik zbliżenia z sambistas pochodzącymi z dzielnic biedy na wzgórzach Rio.

W tym samym czasie, radioodbiorniki zaczynają rządzić w gospodarstwach domowych, a samba zyskuje dużo miejsca w transmisjach. W tym okresie na scenie pojawiają się takie imiona jak Wilson Batista, Ataulfo Alves, Geraldo Pereira i Ary Barroso. Ten ostatni to twórca “Aquarela do Brasil”, ikony tak zwanej “samba exaltação” (gatunek samby wychwalającej Brazylię i jej zalety – przyp. tłum.). Bahia zaczyna być “dobra”, a jej reprezentantem jest Dorival Caymmi. W tych czasach samba zaczyna docierać za granicę, dzięki “Pequena Notável” (“Małej Wybitnej”), Carmen Mirandzie, która stała sięgwiazdą Hollywood ze swoją grupą Bando da Lua. 

W latach 50. i 60. dominują “sambas de morro” (samby ze wzgórz, czyli dzielnic biedy – przyp. tłum.), ze szczególną rolą takich artystów jak między innymi Cartola, Nelson Cavaquinho, Nelson Sargento, Zé Kéti. W 1955 roku nagrano pierwszą “samba-enredo” (utwór używany podczas karnawałowej parady szkół samby – przyp. tłum.), zatytułowaną “Exaltação a Tiradentes”, w wykonaniu Roberto Silvy, która przyniosła szkole Império Serrano tytuł zwycięzcy karnawału w Rio w 1949 roku. W 1963 otwarto Zicartolę, połączenie restauracji i baru, prowadzoną przez Cartolę i jego żonę Zikę (stąd nazwa przybytku), w której zbierały się największe postaci ówczesnej muzyki. Do tej epoki należą takie nazwiska jak, między wielu innymi, Hermínio Bello de Carvalho, Paulinho da Viola, Geraldo das Neves, Martinho da Vila, Elza Soares, Ciro Monteiro, Bezerra da Silva, Moreira da Silva. Sambę w tym okresie wzmocniły spektakle “Opinião” i “Rosa de Ouro”, a także “I Biennale Samby” w 1968 roku. W tym samym czasie powstaje tzw. “samba-rock”, z Jorgem Ben e Timem Maia, szkoły samby profesjonalizują się, a ich parady stają się coraz bardziej rozbudowane i imponujące.

W latach 70. rodzi się - w zespole samby Cacique de Ramos w Rio de Janeiro – jeszcze jedna odmiana samby, “pagode” (ta odmiana, sięgająca do różnych rytmów afrykańskich, bierze swą nazwę od potańcówek w domach niewolników w XIX wieku – przyp. tłum.), której najważniejszym przedstawicielem jest grupa Fundo de Quintal (“Z tyłu podwórka”- przyp. tłum.), ale obecna także w twórczości takich artystów jak Beth Carvalho, Jorge Aragão, Almir Guineto, Zeca Pagodinho, Arlindo Cruz, Jovelina Pérola Negra, między innymi. Z tej samej dekady pochodzi “sambão-jóia” (odmiana samby uznawana za mało wyrafinowaną – przyp. tłum.) wykonywana przez Benito de Paula, Agepê, Luiza Américo, Luiza Ayrão i Gilsona de Souza.

Dwadzieścia lat później, sama “pagode” dorabia się swojej odmiany “pagode romântico”, pewnego rodzaju “samba-popu” uprawianego przez zespoły z São Paulo, które występowały w garniturach i z dopracowaną choreografią. Reprezentantami  tego stylu są takie grupy jak Raça Negra, Exaltasamba, Katinguelê i Só Pra Contrariar, ta ostatnia z Minas Gerais. Te zespoły stały się popularne i nawet dziś Belo, Sorriso Maroto, Jeito Moleque i “pagodyeah” w wykonaniu Thiaguinho, zachowują ten styl.

Wśród innych odmian samby, możemy wskazać samba-canção (zbliżoną do popularnych piosenek o miłości- przyp. tłum.), samba-choro (połączoną z choro, gatunkiem brazylijskiej muzyki instrumentalnej – przyp. tłum.), , sambolero (samba+bolero), afro-samba, Bossa Nova, sambalanço (między sambą a bossa novą – przyp. tłum), samba-jazz, samba de gafieira (samba do tańca towarzyskiego – przyp. tłum.), a także samba-funk, samba-reggae i samba-rap.

 

Sugestie bibliograficzne:

SEVERIANO, Jairo. Uma história da música popular brasileira: Das origens à modernidade. São Paulo: Editora 34, 2008.

VIANNA, Hermano. O Mistério do Samba. 6ª edição. Rio de Janeiro: Jorge Zahar Ed.; Editora UFRJ, 2007.

Filmy:

Orfeu Negro. Reż. Marcel Camus, 1959. https://www.youtube.com/watch?v=uwn4vYR_3Y4

Orfeu. Reż. Cacá Diegues, 1999.https://www.youtube.com/watch?v=8NhFs3l4Iuw

 

José Fernando Saroba Monteiro, 34 lata, absolwent studiów z zakresu historii, komunikacji i muzyki, obecnie na studiach podyplomowych z historii imperium portugalskiego na lizbońskim Universidade Nova.

Tłumaczenie: Marek Cichy