Afrykańskość Brazylii odkryta przez Rogera Bastide i Pierra Verger

Kategoria:
Kultura
Dodany:
30.10.13 00:01
Lubię:

Przez niemal całą pierwszą połowę XX wieku odczuwalne było piętno nie tak dawno zniesionego niewolnictwa. Kolor skóry oraz wiara w religię inną niż katolicka dla wielu Brazylijczyków afrykańskiego pochodzenia były ogromnym problemem. Właśnie wtedy powstawały niedorzeczne mity o satanistycznych rytuałach piętnowanych wówczas (w niektórych wypadkach nawet i do dziś) rytuałów Candomblé. Jednak poczucie wstydu wynikające z bycia potomkiem czarnoskórego niewolnika zmalało dzięki dwóm francuskim badaczom, którzy poświęcili się afrykańskiej Brazylii: Rogerowi Bastide i Pierrowi Verger.

Roger Bastide mówił o sobie "Africanus sum" jestem Afrykańczykiem

Roger Bastide (1898 - 1964) był socjologiem francuskim, członkiem misji francuskiej na Universidade de São Paulo oraz doktorem honoris causa na tym samym uniwersytecie. Bastide dostrzegł proces tzw. „ubożenia kultury” (empobrecimento cultural) tzn. coraz większego ograniczania rytuałów makumby czy umbandy oraz oddzielania się  od nich pewnej części społeczeństwa o wyznaczonym stylu życia. Zauważył, że mamy do czynienia z „branqueamento” – czyli wybielaniem się czarnego społeczeństwa. Rezygnowali oni ze swojej wiary poprzez zachodzące procesy urbanistyczne i modernizacyjne państwa. W takim środowisku zaczynało brakować miejsca dla afrykańskich tradycji. Stąd Bastide koncentruje się w swoich dziełach na konsekwencjach „branqueamento”, które pozbawiło pewne grupy społeczne swojej spuścizny kulturowej.

W dziele "Imagens do Nordeste Místico em Branco e Preto" opisuje swoją podroż po północnym – wschodzie Brazylii głównie przez miasta Salwador i Recife, gdzie styka się bliżej ze społeczeństwem afro-brazylijskim oraz poznaje jego mistycyzm i piękno. Candomblé jest rytuałem uporządkowanym o niepodlegającej wątpliwości obecności kultury afrykańskiej. Poprzez szczegółowe opisy wchodzenia ludzi w trans podczas rytuałów Candomblé Bastide daje publiczności brazylijskiej nowe spojrzenie na afro-brazylijską religię, zwalczając w ten sposób stereotypowe jej postrzeganie, jako krwawego i pełnego przemocy rytuału. Mistycyzm w Candomblé różni się od mistycyzmu chrześcijańskiego czy muzułmańskiego, ponieważ w tych dwóch ostatnich religiach Bóg jest wciąż czymś nieosiągalnym. W Candomblé poprzez odpowiednie rytuały, wyznawcy wchodzą w trans i goszczą w swoim ciele wybrane bóstwa afrykańskie. Cały sens Candomblé polega na wstąpieniu Orixás w ciało wiernego podczas transu.  
 
Roger Bastide postrzega Candomblé jako “subtelną filozofię”, religię o kompleksowych rytuałach i twórcę nowego świata niewolników afrykańskich i ich potomków. To cały zaawansowany kult myślenia.  Bastide jest jednym z wielu intelektualistów, którzy w tamtej epoce zajmowali się tematyką Afro-Brazylijczyków. Przed nimi tematem tym zajmowali się Nina Rodrigues, Athur Ramos, Gilberto Freyre, Oliveira Vianna, Euclides da Cunha. Bastide odłącza się głównie od szkoły Arthura Ramosa oraz Niny Rodrigues i jego poglądów medyczno-psychiatrycznych na uwarunkowania rasowego w Brazylii.

Bastide wkroczył w świat Candomblé, stąd mówił o sobie „africanus sum” – jestem Afrykańczykiem. W religiach pochodzenia afrykańskiego wystarczy zaakceptować ich prawo żebyśmy mogli się nazwać Afrykańczykami. W kultach Candomblé spotykamy również wielu białych cudzoziemców, którzy znajdują się bardzo wysoko w hierarchii kapłańskiej. Bastide nazwał Afro-brazylijczyków – czarnoskórymi Brazylijczykami (negros brasileiros) separując ich w ten sposób od określonej rasy czy narodowości, podkreślając, że stanowią oni fundament społeczeństwa brazylijskiego.   

 

“Religie afrobrazylijskie to komórki afrykańskie wstawione w żywą tkankę brazylijskiego społeczeństwa. Nie są ani zapomniane ani umierające, lecz są całkowicie żywe.” (Roger Bastide)


Pierre Verger – przewodnik po brazylijskich świątyniach Candomblé.

Etnolog i fotograf francuski poświęcił dziesiątki lat na badania diaspory afrykańskiej, handlu niewolnikami i religii pochodzenia afrykańskiego. Należy do tego pokolenia, które doświadczyło zmiany w okresie powojennym i postkolonializmie. Poprzez zwrot ku kulturze afrykańskiej Pierre Verger wydaje się prosić o odkupienie winy Europejczyków, którzy zdewastowali i zmasakrowali tak wiele kultur afrykańskich.


Poza podróżą dookoła świata (jako reporter i fotograf), wyprawami na Daleki Wschód czy wyprawami rowerowymi po Europie, Pierre’a Verger fascynowała głównie Ameryka Łacińska, Antyle oraz Afryka. Nad badaniami afrykańsko-brazylijskimi spędził ponad 50 lat. W Bahia Pierre Verger poszukiwał śladów afrykańskości, która przejawia się w religii Candomblé.

Odkryłem Afrykę w Bahia (Pierre Verger)

Pierre Verger (1902 - 1996) wgłębiając się coraz bardziej w tę tematykę, stał się jedną z pierwszych osób w Bahia, które zaczęły poruszać kwestie afrykańskości w regionie brazylijskim. Przejawiało się to również, w wielu działaniach, których się podjął, takich jak wystawy zdjęć, tworzenie muzeów tematycznych, tłumaczenia z języka joruba oraz publikacje własnych książek, które po dziś dzień są ogromnym źródłem informacji i materiałem do dalszych badań. Pierre Verger udzielał częstych wywiadów na temat religii afrykańskiej i jej roli w tworzeniu tożsamości afrykańskiej, synkretyzmu religijnego oraz uprzedzeń rasowych. Candomblé było dla francuskiego fotografa fundamentem podtrzymywania tożsamości afro-brazylijskiej, a przede wszystkim miejscem, gdzie status społeczny nie odgrywał żadnej roli. Bogaci ludzie rzucali się bowiem do nóg czarnoskórych kobiet – Mãe de Santo. Świątynie Candomblé są również miejscem, gdzie każdy mógł być tym, kim naprawdę chciał być w życiu codziennym, ponieważ poprzez trans ujawniało się prawdziwe „ja”.

"Byłem pod wielkim wrażeniem piękna ceremonii, które widziałem w Bahia w domach, gdzie odprawiano kult afrykański oraz pod wrażeniem bogactwa tradycji mówionych i mitów, które wciąż żywią tę kulturę. Podobała mi się idea życia w świecie Candomblé. Poza moją sympatią do potomków Afrykanów, było to wręcz wzruszające, jaką rolę odgrywała religia w celu walki o tożsamość i własną wiarę, pomimo trudnych warunków, w których żyli dawni niewolnicy. Zauważyłem, że dzisiejsi wyznawcy Candomblé wcale nie czuli wewnętrznej klęski, czy poczucia niższości wobec okrutnej przeszłości, ale wręcz przeciwnie – dumę ze swoich przodków. Pochodziło to z szacunku i świadomości bycia wyjątkowym w stanowieniu części Candomblé oraz z poczucia bezpieczeństwa oferowanego przez swoich Orixás".

Candomblé było szczególnie interesujące dla Pierre'a Verger jako religia pokazująca różne osobowości człowieka, gdzie każdy może być faktycznie tym kim chce, bez oglądania się na społeczeństwo. W porównaniu z religiami chrześcijańskimi, w Candomblé nie istnieje piekło, a jedyne piekło jest to obecne na ziemi. Osobom z natury wstydliwym moment wchodzenia w trans pomaga wyjawić ich prawdziwą tożsamość, po inkorporacji tak silnych Orixás jak Xangô czy Ogum.
 
Pierre Verger starał się udowodnić, że uprzedzenia na tle rasowym w Brazylii są znacznie mniejsze niż w Stanach Zjednoczonych. Stwierdził również, że w Brazylii współistnieją ze sobą pacyfistycznie religie europejskie i afrykańskie oraz istnieje metysaż, opisywany m.in. przez Jorge Amado, ilustratora Carybé oraz piosenkarza Dorivala Caymmi.  O Bahia Pierre Verger powiedział, że tam ludzie znajdują w sobie czule to, co mają wspólnego, a nie to, co agresywnie ich różni. W Bahia ludzie się rozumieją, a wynika to z wpływu Candomblé, które wcale nie jest religią politeistyczną, ale monoteistyczną równoległą. To, co zwróciło szczególną uwagę fotografa to fakt, że w stanie Bahia ludzie o zupełnie różnym pochodzeniu wyjątkowo dobrze ze sobą współżyli będąc uprzejmymi wobec siebie. Miasto Salvador da Bahia stanowi szczególny model zrozumienia międzyrasowego. Już w zeszłym stuleciu mulat był akceptowany na północy Brazylii - mógł być postrzegany zarówno jako dawny niewolnik jak i kandydat do Senatu. Pierre Verger uważał, że rasizm brazylijski nabrał innego znaczenia, kiedy uczeni brazylijscy wyjechali w ramach prowadzonych badań do Stanów Zjednoczonych i nabrali innego – bowiem północnoamerykańskiego punktu widzenia. Z kolei Pierre Verger negował istnienie synkretyzmu religijnego. Uważał, że każdy doskonale potrafił rozróżnić, czy był katolikiem, czy wyznawcą Candomblé. Potwierdzał, że faktycznie raz można reprezentować jedną religię, innym razem drugą, ale Xangô z Candomblé nie ma nic wspólnego ze świętym katolickim.
 
Pierre Verger stał się nośnikiem między dwoma światami – brazylijskim a afrykańskim. Namówił wielu Brazylijczyków na podróż do Afryki w celu poznania własnych korzeni, a z samej Afryki przywiózł wiele instrumentów związanych z Candomblé, o których ówczesna Brazylia zdążyła zapomnieć. Dzięki Pierre'owi Verger na Uniwersytecie Federalnym w Bahia został zatrudniony profesor afrykańskiego języka joruba. Pierre Verger przywiózł Afrykę do Bahia i zawiózł Bahię do Afryki.

 

Agata Błoch

__________________________________________________________________

Bibliografia:

1) BASTIDE, Roger, "O Candomble da Bahia", Companhia das Letras, São Paulo 2001.

2) COSTA, Sérgio, "A Mestiçagem e seus contrários. Etnicidade e nacionalidade no Brasil contemporâneo". [w:] Tempo Social, 13(1), São Paulo 2001.

3) ALGRANTI, Leila M., "Famílias e vida doméstica, [w:] : Mello e Souza, Laura de., História da vida privada no Brasil: cotidiano e vida privada na América portuguesa", Companhia da Letras, São Paulo 1997.
 
4) VIANNA, Luiz Werneck,"A Revolução passiva. Iberismo e Americanismo no Brasil", Editora Revan, Rio de Janeiro 1997.